ଶୁକ ରହସ୍ୟୋପନିଷଦ୍ ହେଉଛି କୃଷ୍ଣଯଜୁର୍ବେଦ ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏକ ଅଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଗ୍ରନ୍ଥ, ଯେଉଁଥିରେ ଭଗବାନ ଶିବ ମହର୍ଷି ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶୁକଦେବଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନର ଗୁଢ଼ ରହସ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରିଛନ୍ତି । ଏହି ପାଠ୍ୟରେ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଚାରିଗୋଟି ମହାବାକ୍ୟର (ପ୍ରଜ୍ଞାନଂ ବ୍ରହ୍ମ, ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ମି, ତତ୍ତ୍ୱମସି ଏବଂ ଅୟମାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମ) ଗଭୀର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯିବା ସହ ସେଗୁଡ଼ିକର ସାଧନା ପାଇଁ ଷଡ଼ଙ୍ଗନ୍ୟାସ ଓ ଧ୍ୟାନର ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ଏଠାରେ ଜୀବ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଅଭେଦ ସମ୍ପର୍କକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି, ଯାହା ମାଧ୍ୟମରେ ସାଧକ ଅଜ୍ଞାନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ପରମାନନ୍ଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ । ଉପନିଷଦର ଏହି ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ଶୁକଦେବ ସଂସାର ପ୍ରତି ବୈରାଗ୍ୟ ଭାବ ପୋଷଣ କରି ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥା ହାସଲ କରିଥିଲେ । ଶେଷରେ, ଏହି ପବିତ୍ର ରହସ୍ୟର ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ମନନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ କୈବଲ୍ୟ ମୁକ୍ତି ବା ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରେ ବୋଲି ଏଥିରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି ।

ନିରାଲମ୍ବୋପନିଷଦ୍ ହେଉଛି ଶୁକ୍ଳଯଜୁର୍ବେଦ ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏକ ଗଭୀର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଗ୍ରନ୍ଥ, ଯେଉଁଥିରେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ସ୍ରଷ୍ଟାଙ୍କ ରହସ୍ୟକୁ ୪୦ଗୋଟି ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଏଥିରେ ବ୍ରହ୍ମ, ଈଶ୍ୱର, ଜୀବ ଓ ପ୍ରକୃତିର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱରୂପକୁ ବୁଝାଇବା ସହ ଜ୍ଞାନ, କର୍ମ, ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଏବଂ ବନ୍ଧନ-ମୋକ୍ଷ ଭଳି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟର ସଂଜ୍ଞା ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି। ସମସ୍ତ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଜଗତ ପଛରେ ଥିବା ଏକମାତ୍ର ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଚୈତନ୍ୟ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ଏହି ଉପନିଷଦ ଶିକ୍ଷା ଦିଏ। ଏଠାରେ ଜାତି ପ୍ରଥାକୁ ଏକ ସାମାଜିକ କଳ୍ପନା ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଥିବା ବେଳେ ଅହଂକାର ରହିତ କର୍ମ ଏବଂ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରକୃତ ସୁଖର ମାର୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଜଣେ ପ୍ରକୃତ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ସେହି, ଯିଏ ନିଜର ସଂକଳ୍ପ ଓ ଆସକ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ସର୍ବତ୍ର ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବା ସହ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ସମାଧିରେ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ, ଏହି ବିଦ୍ୟାର ଅଧ୍ୟୟନ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ପବିତ୍ରତା ଲାଭ କରି ପୁନର୍ଜନ୍ମରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ ବୋଲି ସୂଚନା ଦିଆଯାଇଛି।

ସର୍ବସାରୋପନିଷଦ ମୁଖ୍ୟତଃ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଚେତନାର ଗୂଢ଼ ରହସ୍ୟ ଏବଂ ଆତ୍ମାର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱରୂପ ବିଷୟରେ ଆଲୋକପାତ କରିଥାଏ। ଏଥିରେ ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତି, ବିଦ୍ୟା ଓ ଅବିଦ୍ୟା ଏବଂ ମାନବ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ପାଞ୍ଚଟି କୋଷ ସମ୍ପର୍କରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି। ଜୀବର ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥା ଯଥା ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତିଠାରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ଥିବା ପରମ ତୁରୀୟ ଚୈତନ୍ୟକୁ ଚିହ୍ନିବା ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରର ମୂଳ ଲକ୍ଷ୍ୟ। ଏହି ପାଠ୍ୟ ବୁଝାଇଥାଏ ଯେ ମାୟା ଏକ ମିଥ୍ୟା ଆବରଣ ମାତ୍ର, ଯାହା ସତ୍ୟକୁ ଘୋଡ଼ାଇ ରଖିଥାଏ। ଶେଷରେ, ଜୀବାତ୍ମା ନିଜକୁ ଶରୀର ଓ ମନରୁ ପୃଥକ କରି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ସତ୍-ଚିତ୍-ଆନନ୍ଦ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ଏହା ପ୍ରେରଣା ଦିଏ। ଏହି ଉପନିଷଦ ଆତ୍ମ-ସାକ୍ଷାତ୍କାର ମାଧ୍ୟମରେ ପରମ ଶାନ୍ତି ଓ ଅଦ୍ୱୈତ ଜ୍ଞାନର ମାର୍ଗ ପ୍ରଶସ୍ତ କରେ।

ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଆଲୋଚନାଟି ଶୁକ୍ଳ ଯଜୁର୍ବେଦ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ମନ୍ତ୍ରିକୋପନିଷଦର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ଏଥିରେ ଜୀବାତ୍ମା ଏବଂ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଗଭୀର ସମ୍ପର୍କ ସହିତ ମାୟାର ପ୍ରଭାବକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି। ସାଧାରଣ ମଣିଷ ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାର ଯୋଗୁଁ ନିଜ ଭିତରେ ଥିବା ସେହି ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିକୁ ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ, ଯିଏକି ସମଗ୍ର ସୃଷ୍ଟିର ଆଧାର ଅଟନ୍ତି। ଋଷିମାନେ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଉଭୟ ରୂପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ସହ ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ବେଦର ପରମ ରହସ୍ୟ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି। ପରିଶେଷରେ, ଏହି ପାଠ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କିପରି ସଂସାରର ମୋହରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କଠାରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି, ତାହାର ଏକ ସୁନ୍ଦର ଚିତ୍ର ପ୍ରଦାନ କରେ। ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅନୁଭୂତି ମାଧ୍ୟମରେ ପରମ ସତ୍ୟର ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଥାଏ।

Swami Pranavananda

An Introduction to Upanishad the essence of Veda.

ସୂଚନା ଅନୁଯାୟୀ ଉପନିଷଦ ହେଉଛି ଭାରତୀୟ ଦର୍ଶନ ଶାସ୍ତ୍ରର ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ ସମ୍ପଦ ଯାହାକୁ ବେଦାନ୍ତ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଏହି ପବିତ୍ର ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ରାମାନୁଜଙ୍କ ଭଳି ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବିଭିନ୍ନ ଦାର୍ଶନିକ ମତବାଦର ମୂଳ ଆଧାର ଅଟେ। "ଉପନିଷଦ" ଶବ୍ଦଟି ମୁଖ୍ୟତଃ ଗୁରୁଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ରହି ଗୂଢ଼ ଜ୍ଞାନ ଆହରଣ କରିବାକୁ ବୁଝାଇଥାଏ। ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ବ୍ରହ୍ମ, ଆତ୍ମା ଏବଂ ମୋକ୍ଷ ଭଳି ଗଭୀର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବିଷୟବସ୍ତୁ ଉପରେ ଆଲୋକପାତ କରାଯାଇଛି। ସମୁଦାୟ ୧୦୮ଟି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଉପନିଷଦ ମଧ୍ୟରେ ଜୀବନର ପରମ ସତ୍ୟ ଓ ଧ୍ୟାନର ମହତ୍ତ୍ୱ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଏହି ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକ ମଣିଷକୁ ସାଂସାରିକ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମାର୍ଗ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥାନ୍ତି।

ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥଟି କୃଷ୍ଣଯଜୁର୍ବେଦ ଅନ୍ତର୍ଗତ କ୍ଷୁରିକୋପନିଷଦର ଏକ ସାରସଂକ୍ଷେପ, ଯେଉଁଥିରେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଯୋଗର ଗୁରୁତ୍ୱ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ଧାରଣାକୁ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଛୁରୀ ବା କ୍ଷୁରିକା ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଇଛି, ଯାହା ସଂସାରର ସମସ୍ତ ମାୟା ଓ ବନ୍ଧନକୁ କାଟିବା ପାଇଁ ସମର୍ଥ। ଏହି ଉପନିଷଦରେ ପ୍ରାଣାୟାମ, ଆସନ ଏବଂ ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ନାଡ଼ୀ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି। ସାଧକ କିଭଳି ନିଜର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଯମ କରି ଏବଂ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି ସୁଷୁମ୍ନା ନାଡ଼ୀ ଜରିଆରେ ପରମତତ୍ତ୍ୱରେ ଲୀନ ହୋଇପାରିବେ, ତାହା ଏଥିରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା କର୍ମଫଳରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ପୁନର୍ଜନ୍ମରୁ ନିସ୍ତାର ପାଇବା ହିଁ ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ। ପରିଶେଷରେ, ଜଣେ ଯୋଗୀ କାମନାମୁକ୍ତ ହୋଇ କିଭଳି ଅମୃତତ୍ୱ ଏବଂ ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମଭାବ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ତାହା ଏହି ଉପନିଷଦର ସାରକଥା।